Inleiding historie

Uitsnede kadastrale kaartDit deel van de website beschrijft de historie van zowel de naam (Klein) Kranenburg als het dorp Kranenburg. Het probeert een antwoord te vinden op vragen als "Waar komt de naam "Kranenburg" vandaan?" en "Waarom zie je zowel de schrijfwijze Kranenburg als Kranenbarg voorkomen?". De historie is ingedeeld in verschillende hoofdstukken, maar doordat onderaan elk hoofdstuk een link is opgenomen naar het volgende hoofdstuk is het als één geheel te lezen. Voor bronvermeldingen verwijs ik je door naar de pagina bronnen.
Er zijn een aantal belangrijke vragen die met behulp van de huidige bronnen niet beantwoord kunnen worden. Een van de meest prangende is waar het erve "Klein Kranenburg" vroeger gelegen heeft."
Denkt u antwoord te hebben op deze vraag, of één van de andere vragen ga dan naar de pagina hulp gevraagd.
Ga naar de historie...

Je kunt ook de gehele historie als één document printen.

Kraanvogels op de Kranenbarg

Grote volksverhuizing
Het is niet exact bekend wanneer de eerste mensen zich in de Achterhoek vestigden. Vermoed wordt dat de volksstammen met de namen Bructeren en Chamaven zich er het eerst vestigden rond het begin van de jaartelling [AM]. Dolk, bron: Rijksmuseum van Oudheden, LeidenOp sommige plekken in de Achterhoek zijn echter ook sporen van nederzettingen uit de prehistorie gevonden, zoals de dolk die hiernaast te zien is. Deze dolk is gevonden bij de Wildenborch en dateert uit ongeveer 2.000 v.Chr. Deze vuurstenen dolk is gemaakt in Noord-Duitsland of Denemarken[BA].
Er kwam pas echt leven in de brouwerij na de grote volksverhuizing: veel Saksen vestigden zich in de Achterhoek. Dat de Saksen de meeste invloed hebben uitgeoefend moge blijken uit het feit dat het Nedersaksische dialect nog steeds in de Achterhoek gesproken wordt.

Landschap
Erg toegankelijk was de streek nog niet.Heide Het gebied bestond uit dekzandruggen, uitlopers van een diluviaal hoogteterras aan Duitse zijde. Vele beken stromen van oost naar west en voedden een lager gelegen strook van moerasbos en veen aan de westzijde van de Achterhoek, welke een moeilijk te nemen barrière vormde voor verkeer uit het westen. Op de hoger gelegen gronden kwamen bos en heide voor. Deze heide ontstond door menselijke bemoeienis, door het te laten begrazen door gedomesticeerd vee [AM].

Boerderijen
Mensen vestigden zich op de hoger gelegen plekken. Deze plekken (vaak een boerderij oftewel een 'erve') kregen namen die werden ontleend aan landschapskenmerken. Vaak zie je in de naam terug dat de plekken hoger waren gelegen. In de omgeving van Vorden bijvoorbeeld vinden we: Brandenborch, Klein Windenberg, Boschheuvel, Riethorst, Valkenhorst (een horst is een term voor een verhoogd stuk land). Eén van de plekken is Kranenburg, of op zijn Achterhoeks: Kranenbarg.

Kraanvogels
Kraanvogel (Grus grus) bron: Wikimedia Commons, GNU-licentieAlgemeen aangenomen wordt dat de naam Kranenburg is ontstaan uit een vroegere benaming van een plek (berg, of in dialect: barg) waar zich kraanvogels ophielden. Zo kennen we ook de familienamen Falckenborg, Uilenberg, Spreeuwenberg.
Enigszins vreemd is deze verklaring wel. Hierover lees je meer in het uitgebreide artikel Kraanvogelberg of takelvarken? . Het biotoop van de kraanvogel dient vochtig, bij voorkeur moerassig, te zijn. De kraanvogels zijn er trouwens niet meer en de 'bergen' ook niet: de mens ontgon het land. Hierdoor verdwenen de heuvels en ook de kraanvogels. Lees verder...

Een plaats met religieuze historie

Het is niet exact bekend wanneer de boerderij Kranenburg is ontstaan.
In de stamboom komen we de naam voor het eerst tegen bij Hendrik op Kranenborgs. Zijn geboorte- of sterfdatum weten we niet. Wél weten we dat zijn schoonzoon Jan Wanders Onstenck geboren is in 1671. Hendrik zal dus in de eerste helft van de 17e eeuw geboren zijn.
Het vroegere erve Kranenburg, momenteel 'Elshof' aan de Bergkappeweg Momenteel staat op de plek van de Kranenburg een boerderij. De boerderij draagt niet meer de naam Kranenburg, maar heeft de naam van de vorige bewoners gekregen: Elshof. Toen men onlangs een kippenhok achter de boerderij afbrak, vond men restanten die er op zouden kunnen wijzen dat er een begraafplaats geweest is. De boerderij is ook een herberg geweest [AF]. In ieder geval was het een plek die bekend was in de wijde omtrek. Op een oude kadastrale kaart van omstreeks 1811 zien we dat de weg ten zuiden van de boerderij zelfs aangeduid wordt als de 'Weg van Vorden naar de Kranenburg'.
De Kranenburg kent vanaf het begin van de 18e eeuw een godsdienstige geschiedenis. Voor ik hier verder op in ga eerst even een korte introductie op de godsdienstige geschiedenis van de streek.

Godsdienst door de eeuwen heen

De Saksen waren van oorsprong heidenen. De Franken onder leiding van Karel de Grote probeerden hier verandering in te brengen. Daarom stond de doodstraf op het niet-dopen en het cremeren van overledenen. Ook was er een wet die het kerkbezoek verplichtte. [AT] Het geloof was toen een algemeen christelijk geloof. Onderscheid tussen protestanten en room-katholieken bestond nog niet. Pas tijdens de Reformatie (16e eeuw) kwam hier verandering in. Maarten Luther speelde hier een belangrijke rol in. Veel geruzie en oorlogen volgden, disputen waar religie een belangrijke drijfveer was. Uiteindelijk resulteerde dit - door belangrijke inbreng van Willem van Oranje (Willem de Zwijger)- in een verplicht geloof in Noord-Nederland: Het Nederduits Gereformeerde geloof. Pas in 1816 werd deze term door koning Willem I veranderd in de naam Nederlandse Hervormde Kerk.
In de Achterhoek genoten de katholieken echter veel bescherming van de adel. Kasteel Medler Op Kasteel Medler bevond zich vanaf 1654 dan ook een kapel, veilig binnen de kasteelmuren. Van hieruit werd de zielzorg verzorgd over ongeveer 600 parochianen, die verspreid over Ruurlo, Vorden, Varssel, Lochem, Warnsveld en Hengelo woonden.[AS] De pater, Henricus Spirinx, woonde zelfs op het kasteel. Dit veranderde toen Rudolf van Dorth zijn vader (de kasteelheer Hendrik van Dorth) opvolgde. Rudolf verbood Spirinx in 1716 nog langer op het kasteel te wonen.
Toen was het ene Herman Franckenmeulen die de pater onderdak bood... op den Kranenberg.

Godsdienst op de Kranenburg
Er verrees een pastorie, maar de godsdienst werd nog gehouden in de kapel op het Medler. Uitsnede kadastrale kaart Deze situatie duurde tot 1719. Toen bevolen de Staten van Gelderland Spirinx definitief te vertrekken. Herman Franckenmeulen blijkt echter een vrijgevig man: hij bouwt in 1725 op eigen kosten een schuurkerk naast de bestaande pastorie. Dit is op zijn minst opmerkelijk, aangezien Franckenmeulen waarschijnlijk tot het Nederduits Gereformeerde geloof behoorde. Er staan dan inmiddels verschillende gebouwen op de Kranenberg: de gelijknamige boerderij, een boerderij met de naam "Bergkappe" en de kerk. De pastorie is waarschijnlijk tegen de Kranenberg aangebouwd. Deze situatie is goed te zien op een oude kadastrale kaart.

In 1834 werd de bouwvallig geworden schuurkerk afgebroken.

Door het feit dat aan de erfgenamen van Franckenmeulen huur moest worden betaald voor kerk en pastorie, waaraan door de parochianen moest worden meebetaald, kan een schatting gemaakt worden hoe groot, rond 1730 de parochie was. Totaal hadden zich 69 gezinnen en 240 communicanten opgegeven. Een communicant was in die tijd minstens 11 jaar oud.

Plaats Gezinnen Communicanten
Ruurlo    27    89
Vorden    22    82
Varssel    8    36
Lochem    12    33
bron: [AS]

In 1728 liet de burgerlijke overheid de schuurkerk sluiten en moest weer bij een boer de godsdienst worden beleden. In 1730 werd de kerk weer opengesteld om vervolgens in hetzelfde jaar weer te worden gesloten. Nu werd een schuur op “Klein Onstein” in een kerk veranderd en het merkwaardige was dat men hier ongestoord diensten kon houden. In 1775 mocht de kerk op de “Kranenburg” weer gebruikt worden. Pastor Lievermans die in 1759 Pater Henricus van Wanray als hulp had gekregen, kon zo de diensten in Ruurlo (er was toen blijkbaar een schuilkerk) en Lochem beter verzorgen.[AS]

Bataafse Republiek
Met de Bataafse Republiek in 1795 kwam er vrijheid van godsdienst. Het werd voor de katholieken makkelijker om een volwaardige kerk te bouwen. Dit gebeurde in 1834. Kerk in Kranenburg Er verrijst een kerk aan de weg van Zutphen naar Winterswijk op de St. Anthoniskamp. Om de kerk en begraafplaats heeft zich het huidige dorp Kranenburg gevormd. Het is opvallend dat men zelfs tegenwoordig in het dorp Kranenburg nog spreekt van "... op de Kranenburg." in plaats van "... in Kranenburg".

De Bergkappe is ooit verplaatst en de Kranenberg is herbouwd. De huidige boerderij dateert van 1845. Lees verder...

Klein Kranenburg of Voskuil?

In Oost-Nederland werden huisnamen als achternaam gebruikt. Daar heette men naar de boerderij waar men woonde. Zolang de boerderij van vader op zoon overgaat, lijkt dat op een erfelijke geslachtsnaam. Maar de achternaam verandert als men verhuist, bijvoorbeeld om in te trouwen op een andere boerderij. De achternaam ging dus niet automatisch van vader op zoon. Boerderij De Voskuil tussen Vorden en KranenburgZonder dit gebruik had de huidige familie Klein Kranenburg dan ook geen Klein Kranenburg, maar Voskuil geheten!

Voor de mensen die woonden op de Kranenbarg, betekende dit dus automatisch dat Kranenbarg hun achternaam werd. Bij doop, huwelijk en overlijden vermeldde de Vordense dominee de namen in de registers, zoals hij ze vernam van de mensen zelf. De schrijfwijze verschilt daarom nog wel eens. Of de predikant de namen juist schreef kon niet door de mensen bevestigd worden. De meeste mensen van toen konden immers lezen noch schrijven.

Als in dit deel van de Achterhoek de boerderij toekwam aan bijvoorbeeld de oudste zoon en een volgende zoon wenste op een eigen boerderij te wonen, dan werd voor hem een andere boerderij gekocht of gebouwd. Zo'n tweede boerderij kreeg dan veelal de naam van het oorspronkelijke ouderlijke adres met het voorvoegsel "Klein". Zo geschiedde het ook op de Kranenberg. In de oude registers duikt er in 1698 ineens de naam "Klein Kranenburg" op. Waar de boerderij Klein Kranenburg heeft gestaan is tot op heden onbekend.
Lees verder...

Van boerderijnaam naar familienaam

Lodewijk Napoleon bron: Wikimedia Commons, GNU-licentie, geschilderd door Charles Howard Hodges (1764-1837)

In 1811, toen Nederland een koninkrijk was onder de broer van de machtige keizer Napoleon Bonaparte "Lodewijk Napoleon", werd bij keizerlijk decreet van 18 augustus bepaald dat iedere inwoner van het Rijk verplicht was, wanneer er nog geen achternaam werd gevoerd, er één te kiezen en binnen het jaar te laten registreren in een register van naamsaanneming.

In de noordelijke en oostelijke provincies kende men in die tijd maar weinig achternamen dus velen moesten er zo snel mogelijk één kiezen. Toch waren er velen die het keizerlijk decreet negeerde en geen familienaam aannamen. Ook gebeurde het dat de aangenomen naam naar eigen inzicht werd gewijzigd. Uiteindelijk werd het allemaal erg bont en moest koning Willem I een koninklijk besluit (van 1825) uitvaardigen om aan deze praktijken een einde te maken. Bij wet werd nu bepaald dat alleen de koning bevoegd is om een familienaam (geslachtsnaam) te wijzigen. Voor wijziging kwamen alleen onwelvoeglijke of bespottelijke namen in aanmerking. Ongeveer gelijktijdig werd de burgerlijke stand ingevoerd, waardoor mensen verplicht werden om geboortes, huwelijken en overlijden aan te geven bij de gemeente. Voorheen kon men nog volstaan met een inschrijving in een kerkregister. In de Achterhoek betekende dit dat de mensen die toch al bekend stonden onder hun boerderijnaam deze naam veelal officieel gingen vastleggen. De gewoonte van naamsaanneming op basis van de boerderijnaam is echter nog steeds niet uitgestorven. Dit heeft als gevolg dat mensen in de Achterhoek in de volksmond veelal een andere achternaam hebben dan in praktijk. (Een verschijnsel dat ik van dichtbij meemaak...).

De burgerlijke stand betekende echter nog steeds geen gegarandeerde eenduidigheid. Dit blijkt wel uit het feit dat voorvader Albert (1844 - 1888) in zijn geboorteakte vermeld staat als Klein Kranenbarg, maar als Klein Kranenburg opgegeven staat in zijn overlijdensakte. Dit foutje heeft overigens wel geleid tot mijn huidige achternaam. Lees verder...

Klein Kranenburg, Klein Kranenbarg, Klein Kranenborg of Klein Kranenberg?

Close-up Telefoongids

Als we de Telefoongids (gegevens 2004) raadplegen dan zie we dat de volgende variëteiten voorkomen:

Het kwam in het verleden veelvuldig voor dat familienamen van generatie tot generatie verschilden in schrijfwijze. Belangrijkste reden hiervan is dat men niet kon lezen of schrijven. Bij aangifte van geboorte ging de ambtenaar (en vroeger de pater of dominee) dus af op hoe de ouders hun naam uitspraken. Het is niet ondenkbaar dat eigenwijze notabelen de op zijn dialect uitgesproken naam "Klein Kranenbarg", maar onbeschaafd vonden klinken en er zelf Klein Kranenberg of Klein Kranenburg van gemaakt hebben. Ook is het niet ondenkbaar dat de heren van stand wat meer bereisd waren en daardoor elders in Nederland kennis gemaakt hebben met de naam Kranenburg.

De meest actuele en ook meest bijzondere 'hernoeming' is die van voorvader Albert (1844 - 1888). Hoewel de burgerlijke stand al op 18 augustus 1811 was ingevoerd is deze man geboren als Klein Kranenbarg, maar overleden als Klein Kranenburg. Zijn kinderen heetten ook allen Klein Kranenburg. Mocht dit foutje niet gemaakt zijn, dan had de naam Klein Kranenburg misschien alleen in de geschiedenisboekjes bestaan. Lees verder...

Verspreiding van Klein Kranenbarg/burg

Mensen waren vroeger niet zo mobiel als tegenwoordig. De Klein Kranenburgs en -bargs hebben dan ook lange tijd in de Gemeente Vorden gewoond. In de tijd dat de industriële revolutie in Nederland doordrong (rond 1890) werden mensen mobieler en gingen elders werk zoeken. De telefoongids geeft een mooi beeld van het huidige voorkomen en verspreiding van de naam Klein Kranenburg en haar verbasteringen:

Verder wordt uit de telefoongids duidelijk dat er nog steeds een grote concentratie aan Klein Kranenburgs, -bargs en -bergs in Gelderland woont. Een aanzienlijk aantal heeft zich echter over Nederland uitgezwermd. Van de Klein Kranenburgs is bekend dat ze via het Overijsselse Lutten onder andere in Wapenveld, Epe, Baarn, Hagestein, Dedemsvaart, Apeldoorn, Arnhem, Amsterdam en Utrecht terecht zijn gekomen.Lees verder...

Het huidige dorp Kranenburg

Kranenburg, dorpsgezichtMomenteel is Kranenburg één van de 43 kernen van de Gemeente Bronckhorst. Deze grote gemeente (28.643 ha.) is door een fusie ontstaan. Voorheen was Kranenburg onderdeel van de Gemeente Vorden. Kranenburg heeft circa 300 inwoners. Opvallend is de relatief grote neogotische kerk langs de weg van Vorden naar Ruurlo. Deze kerk, het werk van de bekende architect Pierre Cuypers, is zelfs verantwoordelijk voor het ontstaan van het dorp.

Zoals in de voorgaande hoofdstukken valt te lezen is de schuilkerk die bij de boerderij de Kranenburg stond in 1834 vervangen door een volwaardige stenen kerk. Deze stenen kerk (een voorloper van de huidige kerk) werd op een plek gebouwd die beter bereikbaar was voor alle katholieken in de omgeving. Deze plek, tussen Vorden en Ruurlo, was bij de bouw van de kerk nog verlaten. Pas later ontstond het dorp. De kerk heeft de naam van de oude boerderij meegenomen, waardoor er nu nog steeds gesproken wordt van wonen "Op de Kranenburg", terwijl deze plek dus voor de bouw van de kerk niet zo genoemd werd.