Een plaats met religieuze historie

Het is niet exact bekend wanneer de boerderij Kranenburg is ontstaan.
In de stamboom komen we de naam voor het eerst tegen bij Hendrik op Kranenborgs. Zijn geboorte- of sterfdatum weten we niet. Wél weten we dat zijn schoonzoon Jan Wanders Onstenck geboren is in 1671. Hendrik zal dus in de eerste helft van de 17e eeuw geboren zijn.
Momenteel staat op de plek van de Kranenburg een boerderij. De boerderij draagt niet meer de naam Kranenburg, maar heeft de naam van de vorige bewoners gekregen: Elshof. Toen men onlangs een kippenhok achter de boerderij afbrak, vond men restanten die er op zouden kunnen wijzen dat er een begraafplaats geweest is. De boerderij is ook een herberg geweest ^[AF]. In ieder geval was het een plek die bekend was in de wijde omtrek. Op een oude kadastrale kaart van omstreeks 1811 zien we dat de weg ten zuiden van de boerderij zelfs aangeduid wordt als de 'Weg van Vorden naar de Kranenburg'.
De Kranenburg kent vanaf het begin van de 18e eeuw een godsdienstige geschiedenis. Voor ik hier verder op in ga eerst even een korte introductie op de godsdienstige geschiedenis van de streek.

Godsdienst door de eeuwen heen

De Saksen waren van oorsprong heidenen. De Franken onder leiding van Karel de Grote probeerden hier verandering in te brengen. Daarom stond de doodstraf op het niet-dopen en het cremeren van overledenen. Ook was er een wet die het kerkbezoek verplichtte. ^[AT] Het geloof was toen een algemeen christelijk geloof. Onderscheid tussen protestanten en room-katholieken bestond nog niet. Pas tijdens de Reformatie (16e eeuw) kwam hier verandering in. Maarten Luther speelde hier een belangrijke rol in. Veel geruzie en oorlogen volgden, disputen waar religie een belangrijke drijfveer was. Uiteindelijk resulteerde dit - door belangrijke inbreng van Willem van Oranje (Willem de Zwijger)- in een verplicht geloof in Noord-Nederland: Het Nederduits Gereformeerde geloof. Pas in 1816 werd deze term door koning Willem I veranderd in de naam Nederlandse Hervormde Kerk.
In de Achterhoek genoten de katholieken echter veel bescherming van de adel. Op Kasteel Medler bevond zich vanaf 1654 dan ook een kapel, veilig binnen de kasteelmuren. Van hieruit werd de zielzorg verzorgd over ongeveer 600 parochianen, die verspreid over Ruurlo, Vorden, Varssel, Lochem, Warnsveld en Hengelo woonden.^[AS] De pater, Henricus Spirinx, woonde zelfs op het kasteel. Dit veranderde toen Rudolf van Dorth zijn vader (de kasteelheer Hendrik van Dorth) opvolgde. Rudolf verbood Spirinx in 1716 nog langer op het kasteel te wonen.
Toen was het ene Herman Franckenmeulen die de pater onderdak bood... op den Kranenberg.

Godsdienst op de Kranenburg
Er verrees een pastorie, maar de godsdienst werd nog gehouden in de kapel op het Medler. Deze situatie duurde tot 1719. Toen bevolen de Staten van Gelderland Spirinx definitief te vertrekken. Herman Franckenmeulen blijkt echter een vrijgevig man: hij bouwt in 1725 op eigen kosten een schuurkerk naast de bestaande pastorie. Dit is op zijn minst opmerkelijk, aangezien Franckenmeulen waarschijnlijk tot het Nederduits Gereformeerde geloof behoorde. Er staan dan inmiddels verschillende gebouwen op de Kranenberg: de gelijknamige boerderij, een boerderij met de naam "Bergkappe" en de kerk. De pastorie is waarschijnlijk tegen de Kranenberg aangebouwd. Deze situatie is goed te zien op een oude kadastrale kaart.

In 1834 werd de bouwvallig geworden schuurkerk afgebroken.

Door het feit dat aan de erfgenamen van Franckenmeulen huur moest worden betaald voor kerk en pastorie, waaraan door de parochianen moest worden meebetaald, kan een schatting gemaakt worden hoe groot, rond 1730 de parochie was. Totaal hadden zich 69 gezinnen en 240 communicanten opgegeven. Een communicant was in die tijd minstens 11 jaar oud.

In 1728 liet de burgerlijke overheid de schuurkerk sluiten en moest weer bij een boer de godsdienst worden beleden. In 1730 werd de kerk weer opengesteld om vervolgens in hetzelfde jaar weer te worden gesloten. Nu werd een schuur op “Klein Onstein” in een kerk veranderd en het merkwaardige was dat men hier ongestoord diensten kon houden. In 1775 mocht de kerk op de “Kranenburg” weer gebruikt worden. Pastor Lievermans die in 1759 Pater Henricus van Wanray als hulp had gekregen, kon zo de diensten in Ruurlo (er was toen blijkbaar een schuilkerk) en Lochem beter verzorgen.^[AS]

Bataafse Republiek
Met de Bataafse Republiek in 1795 kwam er vrijheid van godsdienst. Het werd voor de katholieken makkelijker om een volwaardige kerk te bouwen. Dit gebeurde in 1834. Er verrijst een kerk aan de weg van Zutphen naar Winterswijk op de St. Anthoniskamp. Om de kerk en begraafplaats heeft zich het huidige dorp Kranenburg gevormd. Het is opvallend dat men zelfs tegenwoordig in het dorp Kranenburg nog spreekt van "... op de Kranenburg." in plaats van "... in Kranenburg".

De Bergkappe is ooit verplaatst en de Kranenberg is herbouwd. De huidige boerderij dateert van 1845. Lees verder...

vorige pagina | homepage